|
|
प्रोफ.डा.पी,के.माधवन्
सुखभोखानांआधिक्येनआर्भभूतोवर्ततेवर्तमानःकालः।जगदिदम्अलसंस्वाथसम्पादनमात्रपरम्चजायते।अन्येजन्तवःप्रायेणआहार-विहारादिपराःस्वांजीवितचर्यांयथावदनुवर्तन्ते।मनुष्यास्तुस्वधर्ममनवेश्यस्वार्थमात्रपराःक्षणिकानांसुखभोगानांपृष्ठतःधावन्ति।आत्यन्तिकंसुखंस्वस्यैवातर्वर्ततइति,तत्रैवान्वेष्टव्यमितिविलम्बेनैवजानन्ति।एवं
गच्चतिचेत्आगामिनिमानवपरम्परापिअगाधे दुरन्तगर्ते पतिष्यतीप्यत: अस्माभिरतीव जागरूकै: भवितव्यम्। सुखमन्विष्य धावन्तो वयं तन्मध्ये एकावारं स्थित्वा पूर्वाचार्यै: प्रदत्तां वि नसम्पदं अनुपश्याम:। तत्रत्यं योगदर्शनं अनुपश्याम:। मनुष्यस्य समग्रविकासार्थं पूर्णताप्राप्यर्थं च सर्वथा सोपकारकं भवति पतञ्जलिप्रोक्तं अष्टाङ्गयोगदर्शनम्। शारीरिक: प्राणपर: मानसिक: बौध्दिक: आध्यात्मिकश्च विकास: योगसाधनया स्वयं सिद्ध्यति।
|
|
युज् धातो: निष्पन्नस्य योगशब्दस्य,य: युनक्ति स इत्यर्थ:।
अस्माकं शरीरं,प्राणा:,मन:,बुद्धि:,आत्मा इत्येतान् युनक्तीयं जीवनपद्धति:। पतञ्जलिप्रभृतिभि: भारतीयैराचार्यै: लोकाहितार्थं प्रदत्तं महत्तरं योगदानं भवति योगशास्त्रम्। योगसाधनाद्वारा
समासादित-समग्र-विकासा: युवान:राष्ट्रस्य समग्रं विकासं, लोकहितं, विश्वस्य
श्रेय: च सम्पादयन्त्येव।
सर्वे भवन्तु सुखिन: सर्वे सन्तु निरामया:। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा
कश्चित् दु:खभाग् भवेत्॥ इति मां प्रार्थनां सफलां कर्तुं सर्वथा सक्षमा भवति
योगसाधना। अन्ततो गत्वा इयं साधना जीवात्मा-परमात्मनो: ऐक्यमुद्दिश्य प्रवर्तते।
महात्मनां महर्षिणामनुयायिनो वयम्, कालान्तरे
आत्मविस्तृतिं प्राप्य, तेषां जीवित-शास्त्रात् दूरंगता: । स्वकीय-परम्पराया:
विस्मरणम्, मूलयाधिष्ठित शिक्षात: दूरगमनं चैव तादृशस्य पतनस्य मुख्यं कारणम्।
तत्सर्वं सम्यक् एव ।विद्याभरती-अखिल-भारतीय-सिक्षासंस्थानेन,
भारतीयं पैतृकं मानयित्वा, छात्राणां शारीरिकं, प्राणपरम्, मानसिकम्, बुद्धिपरम्,
नैतिकम्, आध्यात्मिकम् च विकासं उद्दिश्य, तदुचिता शिक्षाप्रणाली आविष्कृता
वर्तते।
|
|
यदा संपूर्णं जगत् योगशास्त्र नार्थं भारतम् अनुपश्यति, तदा वयम् त नाय असमर्था:, न भवाम:। तादृशी दुर्गति: न भवतु
इति विचार्य तस्य महत: शास्त्रस्य समुद्धरण्ं कृत्वा, प्रयोगपथं नीत्वा,
जीवितरीतिं कर्तुं विद्ध्याभारत्यास्वयंस्वीकृताभवतियोगाधिष्ठिताशिक्षाप्रणाली।अस्माकंयोगशिक्षणरीति:
महर्षिणापतञ्जलिनाप्रोक्तंअष्टाङगयोगम्अनुसृत्यप्रवर्तते।यम:, नियम:, आसनम् , प्राणायाम:,
प्रत्याहार:, धारणा , ध्यानम्, समाधि: इत्येतानिअष्टाङगानिभवन्ति।रूढमूलंअहङकारम्,
स्वार्थपरताम्चदूरीकृत्य, इन्द्रियबन्धनात्मोचयित्वा, मनुष्यंशरीरपरम्, प्राणपरम्,
मानसिकम्, बुद्धिपरम्, नैतिकम्, आध्यात्मिकम्चऔन्न्त्यंप्रतिनेतुंसर्वथासमर्थाभवतिइयंयोगपद्धति:।
" योगेनचित्तस्यपदेनवाचां, मलंशरीरस्यचवैद्यकेन।
योऽपाकरोत्तंप्रवरंमुनीनां,
पतञ्जलिंप्राञ्जलिरानतोऽस्मि॥"
इदानीम्पतञ्जलि-प्रोक्तानितानिअष्टाङगानिकानीतिपश्याम:।
|
|
नियम:
-
स्वयंकृतंअनुशासनपूर्णंशूद्दीकरणमेवनियमइत्युच्यते।तदर्थंस्वीकॄतायांपद्द्त्यांशोचम्,
सन्तोष:, तप:, स्वाध्याय:, ईश्वरप्रणिधानम्चअन्तर्भवति।बाह्यसुखानांपृष्ठत: यानिधावन्तितानिइन्द्रियाणिनियन्तुम्अनुशासनबध्दानिष्ठोपेताऎषाजीवितरीति:
अस्माकंसाहाय्यंकरोति॥
आसनम्-
स्थिरंसुखंप्रदातुंसमर्था: साधनाविशेषा: शरीरंचैतन्यपूर्णंकुर्वन्ति।तेनचशरीरंधर्माचरणसमर्थंभवति।आसनानिनकेवलम्अङगचलनानिव्यायाममात्राणिवा।शरीरस्यमनस:
बुद्धेश्चऊर्जप्रदानेसर्वथासमर्थानिसाधनानिभवन्तिएतानि।योगासन-परिशीलनेन, विद्यार्थिषुदृश्यमानाम्आलस्यम्अश्रध्दामन्दोत्साह:
इत्यादीनाम्सर्वेष्वपिदृश्यमानानांनाडीग्रथनम्, शरीरपीडा, शरीरस्यवृथास्थूलताइत्यादीनांचपरिहार:
भवति॥
|
|
प्राणायाम: -
प्राणहत्यनेनपरेनजीव:, श्वास:, वायु:, ऊर्ज:,
शक्ति: इत्यादयोऽर्था: विवर्तिता: भवति।इयंवाक्आत्मानमपिसूचयति।आयमइतीयंवाक्दीर्घाकरणाकर्षण-
प्रसारण- संकोचनादीन्अर्थान्सूचायति।एवंचप्राणायामइत्ययंश्वाससम्बद्धंशास्त्रंभवति।
मनुष्यस्यआयु: तस्यश्वासस्यवेगम्आश्रित्यवर्तते।य:
शीघ्रंश्वासोच्छ्वासंकरोति, तस्यशुनकस्यआयु: केवलंद्वादश- वर्षमात्रंभवति।य: शनै:श्वासोच्छ्वासं करोति सः कूर्मः दीर्घायुर्भवति। प्राणायामेन
श्वासगतिःनियन्त्रिता भवति।श्वासनियन्त्रणेन मनः नियन्त्रणादीनं भवति।मनसः
प्राणानां च ऐक्येन अनिर्वचनीयः
आनन्दःजायते।प्राणवायोःन्यूनतयारक्तसम्मर्दः,सम्भ्रमः,विस्मृतिः एकाग्रतायाः अभावः
इत्यादीनां रोगाणां वृद्धिर्भवति।प्राणायाम-परिशीलनेन एभ्यः अन्येभ्यश्च रोगेभ्यः
मोचनं प्राप्तुं शक्यते।।
|
|
इन्द्रियाणां विषयबन्धेभ्यः मोचनम्,मनसि स्थापनं च
|
|
धारणा -
मनसः अन्यत्रगमनं रुध्वा एकस्मिन्नेव बिन्धुनि स्थापनं
धारणा॥
ध्यानम् –
मनः यस्मिन् निबद्धं तस्मिन्नेव तस्य एकाग्रतया स्थितिः
ध्यानम्॥
समाधिः -
पुनः पुनःध्यानं कृत्वा,केवलं ध्येयवस्तुमात्रस्य अघण्डः
अनुभवः यस्यामवस्थायां भवति,सैव समाधिः॥एतान्येव अष्टाङ्ग्-योगशास्त्राङ्गानि॥
सौभाग्यलब्धं मनुष्यजन्म कथं यापनीयमिति निर्णयः अस्माभिरेव
करणीयः।जननादारभ्य मरणपर्यन्तम् अन्विष्यमाणम् आनन्दं,सुखभोखाना उपयोगेन
दुष्प्रापां निर्वृतिं सम्पादयितुं आत्मनः अन्तः एव द्रष्टव्यं इतीदं याथार्थ्यं
अस्माभिःज्ञातव्यमेव।बाह्यं स्वातन्त्र्यं सम्पादस्यितुं वयं सम्ग्रामं कुर्मः।परन्तु
इन्द्रियपराधीनांमनः स्वतन्त्रं कर्तुं अस्माभिः किं क्रियते? तादृशं
स्वातन्त्र्यं उद्दिश्य अस्माभिः चिन्तितं वा? तादृशात् अस्वातन्त्र्याय् मोचनम् प्राप्य, इन्द्रियाणांप्रग्रहंस्वहस्तगतंयदाकरोतितदाअतीवश्रेष्ठंतत्स्वातन्त्र्यंप्राप्तंवयंसिद्धा: स्याम।
|
|
योगशास्त्रमनुसृत्यनिस्वार्थभावेनकर्मकृत्वाधर्ममार्गेणअग्रेगत्वालोकक्षेमार्थंदीपप्रज्वालनंकर्तुंमानवसमाजंसज्जंकरोतिविद्याभारती।अतीत-षष्ठ्यधिकवर्षेषुअस्मिन्क्षेत्रेकृतेननि:स्वार्थेनसेवनेनअनेकानिपरिवर्तनानिआनेतुंविद्याभारतीसमर्थाजाता।सर्वाधिकाछात्र-युवजनसम्पत्यस्यस्वायत्ताअस्तितस्यसंस्थानस्यसेवनम्, सम्पूर्णंविश्वंआरोग्यपूर्णंकर्तुम्, "सर्वेसन्तुनिरामया:" इतिमहर्षिणांप्रार्थनांसफलांकर्तुंच, सर्वथासमर्थम्भविष्यत्येव।
|
|
भारतीयांसंस्कृतिंप्रति, परम्परंप्रतिच, साभिमाना:, सीमातीतेनस्नेहेनसद्गुणेनचसम्पूर्णस्यलोकस्यनवोत्थानार्थंप्रार्थनांकुर्वन्त: चवयम्, तदृशंलक्ष्यंसफलंकर्तुंसोत्साहंप्रयत्नंकुर्म:॥
No comments:
Post a Comment